Morgen verschijnt het vierde en tevens laatste deel over de geschiedenis van de webbrowser. Wellicht is het interessant om iets meer te weten te komen over de bij deze artikelen gebruikte (hoofd)foto’s van een woonkamer met daarin twee mensen.
Bij de artikelen over de geschiedenis van de webbrowser valt misschien iets op. Op iedere foto zien we dezelfde woonkamer en dezelfde mensen, maar telkens in een andere tijd. De computer verandert, de inrichting ontwikkelt zich mee met de mode, de bewoners worden ouder en uiteindelijk blijft één van hen alleen achter. Die beelden zijn geen archieffoto’s en ook geen compleet door AI verzonnen afbeeldingen. Ze zijn ontstaan uit één foto die met behulp van kunstmatige intelligentie stap voor stap is doorontwikkeld. Hoe maak je zo’n serie zonder dat de herkenbaarheid verloren gaat?
Eén foto als vertrekpunt
Het uitgangspunt was verrassend eenvoudig. Ik liet AI een foto creëren van een woonkamer die qua sfeer perfect paste bij de eerste aflevering over de geschiedenis van de webbrowser: een forse CRT-monitor, een houten computermeubel, een modelzeilschip op de kast en iemand die ontspannen een boek leest terwijl de ander achter de computer zit. Het was precies het soort huiskamer waarin veel Nederlanders voor het eerst met de computer aan de slag gingen en later het internet ontdekten.
Normaal gesproken zou zo’n foto slechts één moment in de tijd vastleggen. Voor een serie over de geschiedenis van de webbrowser wilde ik echter laten zien hoe niet alleen de techniek, maar ook de mensen en hun leefomgeving veranderen. En met de juiste input kan AI je daar prima bij van dienst zijn.
Geen knop “maak ouder”
Sommige mensen denken dat AI met één druk op de knop een bestaande foto tientallen jaren vooruit kan brengen. Zo werkt het niet.
Voor iedere nieuwe afbeelding moest nauwkeurig worden beschreven wat er hetzelfde moest blijven en wat juist moest veranderen. De kamerindeling bleef identiek. De positie van de bank, de kast, het bureau en de salontafel veranderde niet. Daardoor bleef de woonkamer direct herkenbaar.
Vervolgens kwamen de veranderingen. Niet alleen de computer werd moderner, maar ook de kleding, kapsels, planten, kleuren op de muur, de boeken in de kast en zelfs de accessoires op tafel moesten aansluiten bij de betreffende periode. Het gaat daarbij juist om de kleine details die een beeld geloofwaardig maken.
Een woonkamer leeft mee met de tijd
Wie oude familiefoto’s bekijkt, ziet dat een huis nooit jarenlang hetzelfde blijft. Meubels worden vervangen, planten groeien, kinderen worden volwassen en foto’s in lijstjes vertellen ongemerkt een heel nieuw verhaal.
Dat principe is ook in deze serie toegepast. In de eerste foto’s zien we twee jonge kinderen op ingelijste foto’s. Later zijn dat volwassen mannen geworden. Dvd’s verdwijnen uit de kast en maken plaats voor foto’s van kleinkinderen. De zware desktopcomputer verandert eerst in een modernere pc en uiteindelijk in een laptop.
Zelfs de muren veranderen ongemerkt mee. De warme crèmekleur uit de jaren negentig maakt langzaam plaats voor de lichte, vrijwel witte interieurs die tegenwoordig populair zijn.
Juist doordat die veranderingen klein zijn, voelen ze natuurlijk aan.
Mensen veranderen nog meer
De grootste uitdaging was niet de techniek, maar de mensen. Een computer vervangen door een nieuwer model is eenvoudig. Een gezicht twintig of dertig jaar ouder maken zonder dat de persoon onherkenbaar wordt, is veel lastiger.
Daarom werden de afbeeldingen niet in één keer gemaakt, maar als een reeks tussenstappen. Eerst een paar jaar ouder, daarna opnieuw enkele jaren verder. Het kapsel veranderde mee met de mode, kleding werd minder uitgesproken en uiteindelijk verschenen rimpels, grijzend haar en een kalende kruin.
Het doel was niet om mensen ouder te maken, maar om dezelfde personen gedurende tientallen jaren geloofwaardig te laten leven.
Een verhaal zonder woorden
Naarmate de serie vorderde ontstond bijna ongemerkt een tweede verhaal. In de eerste foto’s zitten twee mensen samen in de woonkamer. Jaren later staat op de laptop de website van HCC. Nog weer later is de computer verdwenen. Op de plek van het bureau staat een open kast vol boeken, herinneringen en foto’s.
De grootste foto is niet langer die van de kinderen, maar een portret van de man des huizes. Hij is overleden. Zijn partner woont nog steeds in dezelfde woonkamer. Ze leest niet langer een boek, maar gebruikt een tablet. Op tafel liggen kranten en tijdschriften. Het is dezelfde kamer als veertig jaar eerder, maar tegelijkertijd is alles veranderd. Het bloemetje, dat de man altijd voor zijn vrouw meenam, is van de salontafel verdwenen.
Zonder één regel tekst vertelt de woonkamer een levensverhaal.
AI als gereedschap, niet als vervanger
Bij dit soort projecten blijkt dat kunstmatige intelligentie vooral een hulpmiddel is. De fotografie, de compositie, de keuze van het perspectief en het verhaal komen nog altijd van de maker. AI voert geen opdracht uit als die niet tot in detail wordt beschreven. Integendeel: het kost vaak meerdere pogingen om precies de juiste combinatie van details te krijgen.
Regelmatig moest een afbeelding opnieuw worden gemaakt omdat een kapsel niet klopte, een meubel te modern was of een gezicht te oud of juist te jong oogde. Soms ging het slechts om één plant, een boek in de kast of een kleur op de muur. Dat zijn precies de details die bepalen of een afbeelding overtuigt. En eigenlijk ook zoals ik, als fotograaf, een set zou maken als dat zou kunnen.
Een blik op bijna een halve eeuw internet
De foto’s onder dit artikel laten niet alleen de ontwikkeling van de webbrowser zien, maar ook die van een Nederlands gezin en zijn woonkamer. Van de eerste stappen op internet met Netscape Navigator tot het tijdperk waarin vrijwel alles online gebeurt en de computer langzaam uit de woonkamer verdwijnt.
Misschien is dat wel de grootste kracht van AI in dit soort toepassingen. Niet het creëren van spectaculaire fantasiewerelden, maar het zichtbaar maken van een verhaal dat anders onmogelijk te fotograferen zou zijn geweest. Eén foto uit het verleden groeide uit tot een visuele tijdlijn van bijna vijftig jaar digitale geschiedenis.
