Kijk eens naar het toetsenbord van een gewone desktop-pc. De meeste toetsen zijn gemakkelijk te begrijpen. De letters spreken voor zich, met Enter, Backspace en Shift weet vrijwel iedereen raad en ook de pijltjestoetsen hebben geen geheimen. Maar ergens tussen de toetsen die we dagelijks gebruiken, staan drie merkwaardige namen: Num Lock, Scroll Lock en Pause/Break.
Voor veel computergebruikers zijn het inmiddels mysterieuze overblijfselen uit een ver verleden. Num Lock wordt nog regelmatig gebruikt, vooral door mensen die veel cijfers invoeren. Maar Scroll Lock? En wanneer heb je voor het laatst bewust op Pause/Break gedrukt?
Toch zijn deze toetsen niet zomaar op het toetsenbord blijven staan. Ze vertellen samen een verrassend verhaal over de ontwikkeling van de personal computer. Een verhaal over een tijd waarin computers nog geen muis hadden, beeldschermen maar een beperkt aantal regels tekst konden tonen en één toets soms meerdere functies moest kunnen uitvoeren.
Wie de geschiedenis van deze drie toetsen kent, kijkt daarna anders naar een modern toetsenbord. Want onder die ogenschijnlijk overbodige toetsen ligt een stukje geschiedenis van de eerste IBM-pc verborgen.
Een computer zonder muis
Om te begrijpen waarom Num Lock, Scroll Lock en Pause/Break ooit nodig waren, moeten we terug naar de periode voordat de pc de computerwereld veranderde.
In de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig waren veel computers tekst-georiënteerd. Een gebruiker werkte via een terminal met een mainframe of minicomputer. Het scherm bestond uit regels tekst en de bediening verliep grotendeels via het toetsenbord.
Een muis zoals wij die kennen, was nog geen vanzelfsprekend onderdeel van een computer. Een grafische gebruikersinterface met vensters, pictogrammen en scrolbalken bestond voor de meeste computergebruikers evenmin. Wie door een tekstbestand wilde bewegen, moest dat dus met het toetsenbord doen.
Dat stelde ontwerpers voor een praktisch probleem. Er waren veel functies die een gebruiker nodig had, maar een toetsenbord kon niet onbeperkt groot worden. Een oplossing was om dezelfde toets verschillende functies te geven, afhankelijk van een bepaalde instelling. Dat principe speelde een belangrijke rol bij het toetsenbord van de eerste IBM PC.
1981: de IBM PC introduceert Num Lock
Toen IBM in 1981 zijn Personal Computer introduceerde, beschikte de computer over een toetsenbord met 83 toetsen. Vergeleken met een modern toetsenbord zag dat er behoorlijk anders uit. Er was bijvoorbeeld geen afzonderlijk blok met vier pijltjestoetsen zoals we dat tegenwoordig kennen. Ook de afzonderlijke toetsen Home, End, Page Up en Page Down ontbraken in de vorm waarin we ze nu kennen. Toch moesten gebruikers natuurlijk door tekst kunnen bewegen.
IBM koos daarom voor een praktische oplossing: het numerieke toetsenblok kreeg twee functies. Met Num Lock uit konden de toetsen worden gebruikt voor cursor- en navigatiebesturing. Met Num Lock aan waren ze bedoeld voor het invoeren van cijfers.
Op het toetsenblok stonden daarom eigenlijk twee functies tegelijk aangegeven. De 8 was bijvoorbeeld niet alleen de 8, maar ook de pijl omhoog. De 2 fungeerde als pijl omlaag en de 4 en 6 als pijlen naar links en rechts. Andere toetsen kregen functies als Home, End, Page Up, Page Down, Insert en Delete.
Het numerieke toetsenblok was daarmee tegelijkertijd een navigatieblok. Dat verklaart meteen waarom Num Lock bestaat.
Waarom heet het Num Lock?
Num Lock is een afkorting van Numeric Lock. De toets schakelt het numerieke toetsenblok naar de numerieke functie. Op de eerste IBM PC betekende dat concreet dat dezelfde toetsen een andere functie kregen. Met Num Lock aan werden ze gebruikt voor cijfers. Met Num Lock uit waren ze onder meer beschikbaar voor cursor- en navigatiebesturing. De naam verwijst dus niet naar een vergrendeling zoals bij een deur. Num Lock bepaalt welke functie van het toetsenblok actief is.
Het toetsenblok was niet nieuw
IBM heeft het idee van een toetsenblok met meerdere functies overigens niet uit het niets bedacht voor de IBM PC. Het ontwerp van de eerste IBM PC kwam onder grote tijdsdruk tot stand. IBM gebruikte daarom bestaande technologie en ontwerpen waar dat mogelijk was. Een belangrijke voorganger was de IBM System/23 Datamaster, die kort voor de IBM PC was verschenen en eveneens gebruikmaakte van een 83-toetsen Model F-achtig toetsenbord.
Het is daarom beter om te zeggen dat het toetsenbord van de eerste IBM PC voortkwam uit een bestaande ontwerpontwikkeling binnen IBM dan dat IBM het idee van Num Lock in 1981 zelf uitvond. De IBM PC maakte deze toetsenbordindeling vooral bijzonder invloedrijk doordat de computer zelf zo’n groot succes werd.
1984: de IBM PC/AT krijgt statuslampjes
Er zat nog een merkwaardig detail aan het oorspronkelijke IBM PC-toetsenbord. Tegenwoordig heeft vrijwel ieder volledig toetsenbord een lampje of andere indicator voor Num Lock, Caps Lock en Scroll Lock. Bij het indrukken van een toets kun je daardoor meestal onmiddellijk zien welke stand actief is.
Op het oorspronkelijke IBM PC-toetsenbord ontbraken zulke statuslampjes. De gebruiker kon dus op Num Lock drukken zonder dat een lampje op het toetsenbord liet zien welke toestand actief was.
Dat veranderde met de introductie van de IBM Personal Computer AT in 1984. Het toetsenbord kreeg 84 toetsen en onder meer de nieuwe toets SysRq, oftewel System Request. Belangrijker voor de geschiedenis van de lock-toetsen was de verandering in de communicatie tussen computer en toetsenbord.
Het nieuwe toetsenbordprotocol maakte het mogelijk dat de computer de statusindicatoren aanstuurde. Daardoor verschenen de drie inmiddels bekende lampjes: Caps Lock, Num Lock en Scroll Lock. Het was een kleine verandering, maar wel een teken dat het toetsenbord steeds meer een interactief onderdeel van de computer werd.
Scroll Lock: de naam zegt minder dan je denkt
Van de drie toetsen is Scroll Lock waarschijnlijk de meest mysterieuze. De naam doet vermoeden dat de toets simpelweg het scrollen van het scherm aan- of uitzet. Zo eenvoudig was het echter niet.
De toets gaf een status door die software kon gebruiken om de betekenis van de cursorbesturing te veranderen. Het idee was dat de pijltjestoetsen konden worden gebruikt om door de inhoud van een tekstvenster te bewegen zonder de cursor zelf te verplaatsen.
Dat klinkt ons tegenwoordig bekend in de oren. Met een muis of touchpad kunnen we de inhoud van een document verschuiven terwijl de invoercursor op dezelfde plaats blijft. Begin jaren tachtig bestond daarvoor echter geen muiswiel en meestal ook geen grafische scrollbar. Scroll Lock bood software de mogelijkheid om een andere vorm van bediening te gebruiken.
Scroll Lock scrolde niet zelf
Een belangrijk detail dat vaak verkeerd wordt uitgelegd: Scroll Lock was geen hardwarematige scrolknop die het scherm automatisch liet bewegen. De toets gaf een toestand door die door software kon worden gebruikt. Het programma bepaalde wat er vervolgens gebeurde.
Dat verklaart ook waarom Scroll Lock in sommige programma’s wel effect heeft en in andere helemaal niets doet. De toets was eigenlijk een soort afspraak tussen toetsenbord en software.
Pause en Break: twee functies op één toets
De geschiedenis van de drie toetsen wordt nog interessanter als we kijken naar Pause en Break. Op het oorspronkelijke IBM PC-toetsenbord bestond namelijk nog geen afzonderlijke Pause/Break-toets zoals we die tegenwoordig kennen. De computer beschikte wel over beide functies, maar die werden aanvankelijk met toetscombinaties geactiveerd.
Ctrl + Num Lock had de functie Pause, terwijl Ctrl + Scroll Lock de functie Break activeerde. Daarmee zijn Num Lock en Scroll Lock dus rechtstreeks verbonden met een derde toets die tegenwoordig als afzonderlijke toets op veel volledige pc-toetsenborden te vinden is.
Wat deed Pause?
Pause was op de oorspronkelijke IBM PC geen knop waarmee je bijvoorbeeld een muzieknummer tijdelijk kon stilzetten. De functie had alles te maken met de tekstgerichte manier waarop computers toen werkten.
Een programma kon grote hoeveelheden informatie naar het scherm sturen. Dat kon zo snel gaan dat de gebruiker de tekst nauwelijks kon lezen. De Pause-functie maakte het mogelijk de uitvoering tijdelijk te laten wachten. De BIOS van de computer kon na Ctrl + Num Lock in een wachttoestand terechtkomen en pas verdergaan nadat een volgende toets was ingedrukt.
Dat was vooral handig wanneer een programma een lange lijst, uitvoer of andere tekst op het scherm liet verschijnen. De gebruiker kon de computer als het ware vragen even te wachten, zodat de informatie gelezen kon worden.
En wat deed Break?
Break had een ander karakter. Met Ctrl + Scroll Lock kon een onderbrekingssignaal worden gegenereerd waarop het besturingssysteem of een programma kon reageren.
Dat betekende niet automatisch dat iedere computerbewerking op exact dezelfde manier werd beëindigd. Het programma of besturingssysteem bepaalde wat het onderbrekingssignaal betekende. Ook hier leverde het toetsenbord dus een signaal aan de software, waarna die software bepaalde wat ermee moest gebeuren.
Van toetscombinatie naar Pause/Break
Toen IBM later een nieuwe toetsenbordindeling ontwikkelde, kregen veel functies die eerder via combinaties of dubbel gebruikte toetsen werden uitgevoerd een eigen fysieke toets. Zo ontstond de bekende Pause/Break-toets.
De naam is eigenlijk een historisch compromis. Pause en Break zijn verschillende functies, maar werden uiteindelijk op dezelfde toets samengebracht. Wie tegenwoordig naar die toets kijkt, ziet misschien een vreemde combinatie van twee woorden. Wie de geschiedenis kent, ziet de twee functies die op de oorspronkelijke IBM PC nog via combinaties met Num Lock en Scroll Lock werden bereikt.
1986: het toetsenbord krijgt een nieuwe indeling
De volgende grote stap kwam met het Enhanced Keyboard. Dit 101-toetsenbord bracht de indeling die veel meer lijkt op het toetsenbord dat we tegenwoordig kennen. Er kwamen afzonderlijke pijltjestoetsen en een apart navigatieblok met onder meer Insert, Delete, Home, End, Page Up en Page Down.
Daarmee veranderde de rol van het numerieke toetsenblok ingrijpend. Gebruikers hadden nu aparte toetsen voor cursorbesturing en navigatie. De oorspronkelijke noodzaak om het numerieke toetsenblok voor twee doeleinden te gebruiken, was daarmee grotendeels verdwenen.
Toch verdween Num Lock niet. Ook de alternatieve functies op de numerieke toetsen bleven bestaan. Dat lijkt op het eerste gezicht vreemd. Waarom zou je een functie blijven aanbieden als je inmiddels speciale toetsen hebt om hetzelfde te doen? Het antwoord ligt in de geschiedenis van de pc: achterwaartse compatibiliteit.
Oude programma’s, bestaande toetsenbordindelingen en gebruikersgewoonten moesten blijven werken. Het was veel gemakkelijker om de oude functies te behouden dan om gebruikers en softwareontwikkelaars te vertellen dat bepaalde toetsen voortaan iets anders deden. Num Lock werd daarmee een historische erfenis die tegelijkertijd nog steeds een praktische functie had.
Het IBM Model M
Het IBM Model M-toetsenbord werd een van de bekendste toetsenborden uit de computergeschiedenis. Het gebruikte de nieuwe Enhanced Keyboard-indeling en werd vanaf het midden van de jaren tachtig breed toegepast. De indeling is zo invloedrijk geworden dat veel moderne pc-toetsenborden er nog steeds herkenbaar op zijn gebaseerd.
De geschiedenis van de eerste IBM PC is nog altijd zichtbaar op het numerieke toetsenblok. Daarop staan niet alleen cijfers, maar ook pijlen en aanduidingen als Home, End, Page Up, Page Down, Insert en Delete.
De moderne gebruiker gebruikt die functies meestal niet meer op die manier. Toch zijn ze er nog steeds. Het toetsenbord is daarmee letterlijk een soort historisch document.
Waarom Num Lock nooit echt verdwenen is
Voor Num Lock is er bovendien een goede praktische reden om te blijven bestaan. Een numeriek toetsenblok is bijzonder handig voor mensen die veel cijfers invoeren. Boekhouders, administratieve medewerkers en data-entrymedewerkers kunnen daarmee veel sneller cijfers invoeren dan met de cijferrij boven de letters.
De oorspronkelijke reden voor de dubbele functie van het numerieke blok is grotendeels verdwenen, maar het numerieke toetsenblok zelf heeft zijn waarde behouden. Dat is misschien wel de mooiste ironie van de geschiedenis van Num Lock: de oplossing bleef bestaan nadat het oorspronkelijke probleem was verdwenen, maar bleek vervolgens een eigen nut te hebben.
Num Lock verhuist naar de laptop
De geschiedenis herhaalde zich toen laptops populair werden. Een laptop heeft veel minder ruimte dan een desktoptoetsenbord. Een volledig numeriek toetsenblok past daarom niet op ieder model.
Fabrikanten bedachten verschillende oplossingen. Op sommige compacte laptops kregen bepaalde lettertoetsen een tweede numerieke functie. Kleine cijfers werden op de toetsen gedrukt en met Num Lock kon tussen de functies worden geschakeld.
Wie Num Lock per ongeluk inschakelt, kan daardoor iets merkwaardigs meemaken: letters als U, I, O, J, K of L produceren plotseling cijfers. Het lijkt een moderne computerstoring, maar het principe is hetzelfde als in 1981. Eén fysieke toets krijgt meerdere functies. Alleen is de reden veranderd. Bij de IBM PC werden numerieke invoer en cursorbesturing gecombineerd; bij de laptop wordt Num Lock gebruikt om ruimte te besparen.
Scroll Lock krijgt een tweede leven in Excel
Voor Scroll Lock ziet de toekomst er minder interessant uit. In de meeste moderne programma’s gebeurt er helemaal niets wanneer de toets wordt ingedrukt. Toch is er een bekende uitzondering: Microsoft Excel.
Met Scroll Lock uit verplaatsen de pijltjestoetsen de actieve cel. Met Scroll Lock aan blijft de actieve cel staan en verschuift het werkblad. Dat kan tot merkwaardige situaties leiden. Een Excel-gebruiker drukt per ongeluk op Scroll Lock en denkt vervolgens dat de pijltjestoetsen niet meer werken. In werkelijkheid werkt alles precies zoals bedoeld: Scroll Lock heeft de manier veranderd waarop de pijltjestoetsen worden gebruikt.
Opvallend is hoe sterk dat lijkt op de oorspronkelijke gedachte achter Scroll Lock. Ook toen kon de cursorbesturing worden gebruikt om de inhoud van een tekstvenster te bewegen terwijl de cursor zelf op zijn plaats bleef. De techniek is veranderd, maar het onderliggende idee is vrijwel hetzelfde gebleven.
En wat doet Pause/Break tegenwoordig nog?
Voor Pause/Break is het verhaal wat minder rooskleurig. De toets heeft nog steeds toepassingen in bepaalde software, terminals en technische omgevingen, maar voor de gemiddelde pc-gebruiker is hij nauwelijks nog nodig.
Toch staat hij op veel volledige toetsenborden. Dat komt doordat een toets die weinig ruimte inneemt en waarvan het verwijderen nauwelijks voordeel oplevert, tientallen jaren kan blijven bestaan. Oude functies verdwijnen niet altijd op het moment dat ze overbodig worden. Ze blijven vaak bestaan omdat er nog software is die ze kent, gebruikers die eraan gewend zijn of standaarden die ermee rekening houden.
Drie lock-toetsen, één principe
Num Lock en Scroll Lock maken samen met Caps Lock deel uit van de bekende groep van drie lock-toetsen. Caps Lock is daarvan veruit de bekendste. Met deze toets verandert de betekenis van de letters van kleine naar hoofdletters.
Num Lock verandert de functie van het numerieke toetsenblok, terwijl Scroll Lock de manier verandert waarop software de cursorbesturing kan interpreteren.
Ze hebben dus allemaal hetzelfde basisidee: de toets zelf voert niet zozeer een handeling uit, maar verandert de betekenis of werking van andere toetsen. Dat was een bijzonder efficiënte oplossing voor de computer van de jaren tachtig.
Een toetsenbord als tijdmachine
De geschiedenis van deze drie toetsen vertelt uiteindelijk meer over computers dan je misschien zou verwachten. Num Lock herinnert aan een tijd waarin één toetsenblok zowel voor cijfers als voor cursorbesturing moest worden gebruikt. Scroll Lock brengt ons terug naar de tekstterminals en beeldschermen waarin je zonder muis door informatie moest bewegen. Pause/Break verwijst naar de periode waarin je computeruitvoer met een toetsencombinatie moest stilzetten of een programmaonderbreking moest veroorzaken.
Daarna veranderde de computerwereld vrijwel volledig. De grafische gebruikersinterface werd gemeengoed, de muis verscheen, vensters kregen scrolbalken en het scrolwiel kwam op de muis. Touchpads en aanraakschermen namen weer andere functies over.
Maar het toetsenbord bleef verrassend conservatief. De pijltjestoetsen zitten nog steeds op vrijwel dezelfde plaats, het numerieke toetsenblok heeft nog altijd dezelfde indeling en de toetsen Home, End, Page Up en Page Down zijn gebleven. Ook de functies van Num Lock en Scroll Lock zijn nog herkenbaar.
De computerwereld hecht nu eenmaal veel waarde aan compatibiliteit. Een nieuwe pc moet niet alleen met nieuwe software werken, maar ook zo veel mogelijk blijven doen wat eerdere pc’s deden. Daardoor is een modern toetsenbord niet alleen een invoerapparaat, maar ook een stukje computergeschiedenis.
Num Lock, Scroll Lock en Pause/Break lijken tegenwoordig weinig met elkaar te maken te hebben. Toch zijn ze nauw met elkaar verbonden. Ze ontstonden in een periode waarin computers voornamelijk met tekst werkten en het toetsenbord vrijwel de enige manier was om de computer te bedienen. De IBM PC van 1981 bracht die ideeën naar een groot publiek. De PC/AT verfijnde het toetsenbord en introduceerde de bekende statuslampjes. Het Enhanced Keyboard legde vervolgens de basis voor de indeling die we nog steeds kennen.
Daarna gebeurde iets typisch voor de computerwereld: de technologie veranderde sneller dan het toetsenbord. Functies verdwenen, maar de toetsen bleven. Wie vandaag naar Num Lock, Scroll Lock en Pause/Break kijkt, ziet daarom misschien drie overbodige toetsen. Maar wie hun geschiedenis kent, ziet een computer zonder muis, zonder Windows en zonder scrolwiel. Een computer waarin een numeriek toetsenblok tegelijkertijd diende voor cursorbesturing. Ineens blijken die drie mysterieuze toetsen helemaal niet zo nutteloos te zijn. Ze zijn vooral een herinnering aan hoe anders we computers ooit bedienden.
Waarom hebben toetsenborden verschillende indelingen?
Wie in Nederland een toetsenbord koopt, krijgt meestal een QWERTY-indeling. Kijk je echter over de grens, dan kan het toetsenbord er ineens behoorlijk anders uitzien. In Frankrijk en België kom je bijvoorbeeld AZERTY tegen, terwijl in Duitsland en een aantal andere Duitstalige landen QWERTZ gebruikelijk is. Er bestaan daarnaast nog veel meer indelingen, zoals het Italiaanse QZERTY, het Amerikaanse Dvorak en Colemak, en het Franse BÉPO. Dat verschil is geen toevallige uitvinding van computerfabrikanten. De oorsprong ligt bij de typemachine.
Toen de eerste mechanische typemachines werden ontwikkeld, was iedere letter verbonden met een mechanisme dat de letter op papier sloeg. Bij veel vroege machines waren dat metalen letterstangen, de zogenaamde typebars. Wie twee toetsen snel na elkaar indrukte, kon daardoor mechanische problemen veroorzaken. Letterstangen konden elkaar in de weg zitten of vastlopen.
De ontwikkeling van de bekende QWERTY-indeling vond plaats in de jaren zeventig van de negentiende eeuw, tijdens de ontwikkeling van de typemachine van Christopher Latham Sholes. Het uiteindelijke ontwerp werd vanaf 1874 toegepast op de commercieel geproduceerde Sholes & Glidden/Remington-typemachine.
Vaak wordt verteld dat Sholes de letters bewust zo door elkaar zette om typisten langzamer te laten typen en daarmee vastlopende letterstangen te voorkomen. Dat verhaal is echter te eenvoudig. De precieze ontwikkeling van QWERTY blijkt ingewikkelder te zijn geweest. De mechanische beperkingen van de vroege typemachine speelden een rol, maar ook andere factoren en verschillende eerdere toetsenbordontwerpen waren van invloed. De populaire uitleg dat QWERTY simpelweg werd bedacht om mensen af te remmen, is daarom niet goed onderbouwd.
Van QWERTY naar AZERTY en QWERTZ
Toen de typemachine zich over de wereld verspreidde, ontstonden aanpassingen voor verschillende talen. In het Frans werd AZERTY ontwikkeld. De eerste zes letters op de bovenste letterrij zijn daar A-Z-E-R-T-Y in plaats van Q-W-E-R-T-Y. AZERTY ontstond al aan het einde van de negentiende eeuw als Franse variant op QWERTY.
In Duitstalige landen werd QWERTZ gebruikelijk. De belangrijkste zichtbare verandering ten opzichte van QWERTY is de verwisseling van de Y en Z. Dat sluit aan bij de Duitse taal, waarin de letter Z veel vaker voorkomt dan in het Engels.
Ook Italië kende een eigen variant: QZERTY. Dit was indeling voor typemachines, maar op moderne Italiaanse computertoetsenborden is QWERTY tegenwoordig gebruikelijk.
Daarmee wordt duidelijk dat er nooit één universele toetsenbordindeling is geweest. Fabrikanten en ontwerpers pasten de indeling aan de taal en de bestaande typemachinetraditie van een land aan.
Maar er zijn ook volledig andere indelingen
Niet iedere alternatieve toetsenbordindeling is ontstaan vanwege een andere taal. Sommige zijn juist ontworpen om het typen efficiënter of comfortabeler te maken.
Een bekend voorbeeld is Dvorak, ontwikkeld in de jaren dertig door August Dvorak en zijn collega’s. Daarbij werden veelgebruikte letters op andere plaatsen gezet met als doel de vingerbewegingen te verminderen en het typen efficiënter te maken. Dvorak werd echter nooit zo algemeen geaccepteerd als QWERTY.
Later verschenen onder meer Colemak en het Franse BÉPO, die eveneens proberen de belasting van de vingers te verminderen en veelgebruikte letters op logischere plaatsen te zetten.
Er bestaan zelfs nationale indelingen die sterk van QWERTY afwijken. Turkije kent bijvoorbeeld de Turkish F-indeling, die in 1955 werd ontwikkeld en uiteindelijk een nationale standaard werd.
Waarom gebruiken we nog steeds QWERTY?
Dat heeft vooral te maken met gewoonte en standaardisatie. Toen QWERTY eenmaal de dominante indeling van typemachines was geworden, leerden miljoenen mensen ermee typen. Typisten, opleidingen, bedrijven, handleidingen en later computerprogramma’s waren erop ingericht. Toen de typemachine geleidelijk plaatsmaakte voor de computer, was er daarom weinig reden om opnieuw te beginnen.
De computer had de mechanische letterstangen van de typemachine immers allang niet meer nodig. Een computer kan zonder enig probleem twee naast elkaar geplaatste letters verwerken. Toch bleef de oude indeling bestaan.
Daarmee is het moderne toetsenbord een mooi voorbeeld van technologische erfenis: een ontwerp dat ooit mede werd gevormd door de beperkingen van mechanische typemachines, is tientallen jaren later nog steeds de standaard voor computers. De letterstangen zijn verdwenen. De reden voor hun oorspronkelijke plaatsing is grotendeels verdwenen. Maar de toetsen zijn gebleven.
Meer artikelen in de serie De geschiedenis van vind je hier
Over de auteur
Marco Mekenkamp is eindredacteur van PC-Active. Dit 108 pagina's tellende magazine verschijnt elke twee maanden en is te koop in de winkel. Leden van HCC krijgen PC-Active zes keer per jaar thuisgestuurd als onderdeel van het HCC-lidmaatschap.
