Ik lees elke week met veel plezier een nieuwe aflevering in jullie serie De geschiedenis van. Bij het lezen van de geschiedenis over de televisie vroeg ik me ineens af: waarom heet een tv-programma eigenlijk een programma? Ismael W.
Een grappige vraag, want het antwoord heeft eigenlijk maar weinig met televisie te maken. Het woord programma bestond al eeuwen voordat de eerste televisie überhaupt werd uitgevonden. Als je het woord letterlijk bekijkt, betekent een programma zoiets als ‘wat vooraf is opgeschreven of aangekondigd’. En daarmee komen we meteen uit bij de oorspronkelijke betekenis.
Een programma was ooit een aankondiging
Het woord programma komt via het Latijn uit het Grieks. Het Griekse woord programma betekende oorspronkelijk iets als openbare bekendmaking of aankondiging. Het is samengesteld uit pro, wat ‘voor’ betekent, en graphein, oftewel ‘schrijven’. Letterlijk gaat het dus om iets dat vooraf wordt opgeschreven. Dat idee kennen we nog steeds.
Als een theater een avond organiseert, staat in het programma welke voorstellingen, artiesten en onderdelen er op het programma staan. Het programma vertelt dus vooraf wat er gaat gebeuren. En precies die betekenis verhuisde uiteindelijk ook naar radio en televisie.
Van theater naar radio
Voordat televisie bestond, was er natuurlijk al radio. Een radiostation zendt niet zomaar willekeurig geluid uit. Er is een planning: om zeven uur nieuws, daarna muziek, vervolgens een hoorspel en later bijvoorbeeld een sportuitzending. Zo ontstond het idee van een radioprogramma: een onderdeel van het totale programma dat een omroep volgens een bepaalde planning uitzendt.
Het woord programma had hier dus eigenlijk twee betekenissen tegelijk. Er was het programma van de omroep: het volledige overzicht van wat er die dag of avond werd uitgezonden. Maar een afzonderlijke uitzending werd óók een programma genoemd. Die dubbele betekenis gebruiken we nog steeds.
En toen kwam de televisie
Toen de televisie langzaam de Nederlandse huiskamers binnenkwam, hoefde de omroep geen nieuw woord te bedenken voor de verschillende uitzendingen. Een nieuwsuitzending was een programma. Een quiz was een programma. Een toneelstuk was een programma. Een kinderuitzending was een programma. En een voetbalwedstrijd die rechtstreeks werd uitgezonden, kon eveneens onderdeel van het televisieprogramma zijn. De term was dus eigenlijk al ingeburgerd dankzij de radio.
Maar waarom noemen we dan een film ook geen programma?
Dat is een interessante vervolgvraag. Een film die op televisie wordt uitgezonden, wordt meestal gewoon een film genoemd. Toch staat die film natuurlijk wel in het televisieprogramma. Hetzelfde geldt voor een voetbalwedstrijd. De wedstrijd zelf is geen televisieprogramma; de uitzending van de wedstrijd kan dat wel zijn.
Daarmee zie je dat het woord programma vooral verwijst naar de manier waarop iets wordt gepland en aangeboden, en niet naar het soort inhoud. Een programma kan daardoor van alles zijn: nieuws, amusement, sport, documentaire, muziek of een film.
Van uitzending naar computerprogramma
En daar wordt het woord nog interessanter. Want ook in de computerwereld gebruiken we het woord programma. Een computerprogramma is een reeks instructies die vooraf is geschreven om een computer iets te laten doen.
Dat lijkt op het eerste gezicht een totaal andere betekenis, maar eigenlijk is het precies dezelfde gedachte. Ook een computerprogramma is iets dat vooraf is geschreven. De programmeur schrijft de instructies op en de computer voert ze vervolgens uit.
Het Nederlandse woord programma heeft daarmee in de loop van de tijd een enorme reis gemaakt: van een openbare aankondiging via theater en radio naar televisie en uiteindelijk naar computers en smartphones.
En wat staat er dan in het tv-programma?
Eigenlijk is televisieprogramma dus bijna een dubbele omschrijving. Een programma vertelt wat er gaat gebeuren. Een televisieprogramma vertelt wat er op televisie gaat gebeuren. Dat klinkt misschien wat flauw, maar het verklaart precies waarom we het woord gebruiken. En als jij dus vanavond weer naar de televisie kijkt, dan kun je dus bedenken dat je eigenlijk naar een vooraf aangekondigde uitzending zit te kijken. Dat klinkt een stuk ingewikkelder dan programma.
Van programmaboekje naar programmagids
Er zit nog een mooi stukje geschiedenis aan vast. In de begintijd van radio en televisie was het voor kijkers en luisteraars natuurlijk belangrijk om te weten wat wanneer werd uitgezonden. Daarvoor verschenen programmabladen en later uitgebreide televisiegidsen. In Nederland kennen we allemaal namen als de AVRO Bode, Studio en Microgids van de KRO, TROS Kompas en Veronica Magazine. Later verschenen ook algemene gidsen waarin de programma's van verschillende omroepen bij elkaar werden gezet.
Tegenwoordig hebben we daar nauwelijks nog een papieren gids voor nodig. De elektronische programmagids, de EPG, vertelt op de televisie zelf wat er wordt uitgezonden. Maar ook daar is de oorspronkelijke betekenis van het woord nog steeds zichtbaar.
Een programma is nog altijd een vooraf vastgelegde planning van wat er gaat gebeuren. Alleen kijken we tegenwoordig niet meer in een programmaboekje om te weten wat er vanavond op televisie komt. We drukken op de afstandsbediening en de televisie vertelt het ons zelf.
Dus Ismael: een tv-programma heet een programma omdat het oorspronkelijk een vooraf opgeschreven of aangekondigd overzicht is van wat er gaat gebeuren. De televisie heeft het woord niet bedacht; ze heeft het geërfd van onder meer de radio en het theater. En uiteindelijk gaat de geschiedenis van het woord zelfs terug tot het oude Grieks.
