Een Hollywoodlegende die al tientallen jaren niet meer leeft, verschijnt plotseling weer op het scherm. Dankzij kunstmatige intelligentie speelt Greta Garbo de hoofdrol in een nieuwe reclamefilm. Maar mag je zomaar iemand digitaal tot leven wekken? En wie bepaalt wat er na je overlijden met jouw gezicht en stem gebeurt?
Hollywoodster keert terug dankzij kunstmatige intelligentie
De Zweeds-Amerikaanse filmster Greta Garbo (1905–1990) was een van de grootste sterren uit de geschiedenis van Hollywood. Ze overleed in 1990, maar is nu opnieuw te bewonderen in een reclamefilm van de Zweedse kogellagerfabrikant SKF. In de 99 seconden durende commercial spreekt en beweegt Garbo alsof ze werkelijk voor de camera staat. Haar uiterlijk, gezichtsuitdrukkingen en stem zijn met behulp van kunstmatige intelligentie gereconstrueerd.
De keuze voor Garbo is niet toevallig. Ruim honderd jaar geleden verscheen de toen nog onbekende actrice al in een promotiefilm waarin onder meer SKF werd aangeprezen. Met de nieuwe reclame grijpt het bedrijf terug op die bijzondere geschiedenis. Voor de productie zijn verschillende AI-systemen gebruikt, waaronder technologie van Google en het Chinese ByteDance. De stem is nagebootst met behulp van historisch geluidsmateriaal. Volgens SKF gebeurde dit in samenwerking met de familie en de nalatenschap van Garbo.
Mag je overleden personen zomaar digitaal tot leven wekken?
De reclame roept interessante juridische vragen op. Want wie bezit eigenlijk de rechten op het gezicht, de stem en de persoonlijkheid van iemand die overleden is? Volgens hoogleraar intellectueel eigendomsrecht Dirk Visser, die hierover sprak met BNR Nieuwsradio, had de reclame onder de besproken omstandigheden zelfs zonder toestemming gemaakt kunnen worden.
In Nederland biedt het portretrecht bescherming tegen ongewenst gebruik van iemands afbeelding. Ook nabestaanden kunnen onder bepaalde omstandigheden bezwaar maken. Maar die bescherming is niet onbeperkt en hangt onder meer af van het soort portret en de betrokken belangen.
Daarnaast kunnen auteursrechten, naburige rechten en merkrechten een rol spelen. Het is dus niet zo dat iedere afbeelding van een overleden persoon zonder meer vrij gebruikt mag worden.
Een nieuwe wereld vol mogelijkheden én risico's
De digitale terugkeer van Greta Garbo laat zien hoe snel AI zich ontwikkelt. Wat enkele jaren geleden nog sciencefiction leek, wordt inmiddels werkelijkheid. Dat biedt interessante mogelijkheden. Denk aan historische personen die in musea hun eigen verhaal vertellen, overleden acteurs die opnieuw in films verschijnen of beroemde wetenschappers die digitaal uitleg geven over hun ontdekkingen.
Tegelijkertijd ontstaan nieuwe risico's. Met dezelfde technologie kunnen immers ook overtuigende nepvideo's worden gemaakt waarin bekende personen uitspraken doen die zij nooit hebben gedaan.
Daarmee raakt deze ontwikkeling aan een belangrijk onderwerp: het onderscheid tussen echte en kunstmatig gegenereerde beelden.
Wie bepaalt wat er na onze dood gebeurt?
Misschien is dat wel de belangrijkste vraag die de reclame oproept. Wie beslist straks of jouw digitale evenbeeld nog tientallen jaren na je overlijden gebruikt mag worden?
Voor levende personen bestaan verschillende juridische beschermingsmogelijkheden. Na overlijden ligt dat ingewikkelder. Bovendien is de Europese privacywetgeving AVG in beginsel gericht op levende personen. De snelle ontwikkeling van generatieve AI maakt duidelijk dat bestaande wetgeving niet altijd eenvoudig aansluit bij de nieuwe technologische mogelijkheden.
Voor HCC-leden is dit een treffend voorbeeld van hoe AI niet alleen onze computers en software verandert, maar ook fundamentele vragen oproept over privacy, identiteit en digitale rechten. De technologie maakt steeds meer mogelijk. Maar dat betekent niet automatisch dat alles wat technisch kan, ook wenselijk is.
En misschien moeten we onszelf daarom nu al een vraag stellen: willen we dat onze digitale identiteit na ons overlijden blijft voortbestaan, en zo ja, onder welke voorwaarden?
