Kunstmatige intelligentie kan een handig hulpmiddel zijn bij genealogisch onderzoek. Maar wie AI inzet om voorouders op te sporen, moet de resultaten niet zomaar voor waar aannemen. Het Drents Archief waarschuwt voor een opvallend verschijnsel: AI komt soms met personen, aktes en andere bronnen die helemaal niet bestaan.
Gebruik van AI
Steeds meer mensen gebruiken programma's als ChatGPT bij het onderzoeken van hun familiegeschiedenis. Dat is begrijpelijk. AI kan grote hoeveelheden informatie verwerken, verbanden leggen en suggesties doen voor verder onderzoek. Maar juist bij genealogie schuilt daarin een risico.
Het Drents Archief merkt dat onderzoekers documenten opvragen die volgens AI zouden moeten bestaan, terwijl die in werkelijkheid nergens te vinden zijn. Soms gaat het om een geboorte-, huwelijks- of overlijdensakte die niet bestaat. In andere gevallen worden zelfs personen of gebeurtenissen door AI bedacht.
AI vult ontbrekende informatie zelf in
Het probleem ontstaat doordat generatieve AI niet op dezelfde manier werkt als een zoekmachine of een archiefdatabase. Een AI-model probeert een waarschijnlijk en samenhangend antwoord te formuleren. Als bepaalde informatie ontbreekt, kan het model daarbij gegevens combineren of zelfs invullen.
Dat wordt vooral riskant bij veelvoorkomende namen. Het Drents Archief noemt als voorbeeld iemand die onderzoek doet naar een 'Jan de Vries uit Emmen'. Van zo'n naam kunnen tientallen personen in de archieven voorkomen. Zonder aanvullende gegevens, zoals geboortedatum, ouders of grootouders, bestaat het risico dat AI informatie van verschillende personen met elkaar verbindt.
Het resultaat kan bijzonder overtuigend klinken. Een AI-systeem kan bijvoorbeeld een jaartal, plaatsnaam en aktenummer noemen. Dat wekt de indruk dat er een concrete historische bron bestaat. Maar pas wanneer iemand die bron daadwerkelijk in een archief probeert terug te vinden, kan blijken dat deze nooit heeft bestaan.
Extra werk voor archieven
Het verschijnsel zorgt inmiddels ook voor extra werk bij archieven. Volgens het Drents Archief worden ook andere archiefinstellingen ermee geconfronteerd. Vrijwilligers en medewerkers kunnen uren of zelfs dagen zoeken naar documenten die uiteindelijk niet blijken te bestaan.
Een vrijwilliger van het Drents Archief vertelt bijvoorbeeld over onderzoek naar een historische moordzaak. Na weken zoeken in fysieke rechtbankverslagen bleek het verslag waarop het onderzoek was gebaseerd helemaal niet in het archief aanwezig te zijn.
AI kan juist wél nuttig zijn
Dat betekent niet dat AI ongeschikt is voor genealogisch onderzoek. Integendeel: op de juiste manier gebruikt kan het een interessant hulpmiddel zijn. AI kan bijvoorbeeld helpen bij het ontcijferen van oude handschriften, het verklaren van oude schrijfwijzen van plaatsnamen, het structureren van onderzoeksgegevens of het bedenken van nieuwe zoekrichtingen. Het kan ook helpen bij het interpreteren of samenvatten van een document dat de onderzoeker zelf al heeft gevonden.
De belangrijkste regel is echter eenvoudig: beschouw AI nooit als de bron zelf. Een geboorteakte in een officieel archief is een bron. Een vermelding in een bevolkingsregister is een bron. Een scan van een huwelijksakte is een bron. Een antwoord van een AI-chatbot is dat niet.
Eerst controleren, dan toevoegen aan de stamboom
Voor stamboomonderzoekers betekent dit dat iedere door AI genoemde naam, datum, familieband en archiefverwijzing gecontroleerd moet worden aan de hand van de oorspronkelijke bronnen. Vraag AI bovendien waar bepaalde informatie vandaan komt, maar controleer vervolgens zelf of die bron werkelijk bestaat en of daarin inderdaad staat wat AI beweert. De waarschuwing van het Drents Archief laat daarmee een bredere les zien die voor vrijwel ieder gebruik van generatieve AI geldt. AI kan een bijzonder krachtige assistent zijn, maar blijft een hulpmiddel. Zeker bij historisch en genealogisch onderzoek blijft de onderzoeker zelf verantwoordelijk voor het controleren van de feiten.
Voor stamboomonderzoek geldt daarom misschien wel meer dan ooit: een overtuigend verhaal is nog geen bewezen familiegeschiedenis.
(de bij dit artikel gebruikte afbeelding is gegenereerd m.b.v. artificiële intelligentie)
