Hoe kan het dat een bedrijf als Disney+ mogelijk moet stoppen met 4K-streaming omdat het een bepaalde videocodec gebruikt, terwijl codecs toch gewoon technische standaarden zijn? En hoe kan er eigenlijk een patent rusten op zoiets als een codec? Pieter van der W.
Dat is een interessante vraag die niet in 100 woorden valt uit te leggen. We moeten dus even de diepte in, en wel op een dusdanige manier dat het antwoord voor een breed publiek geschikt is.
Zonder codec geen streaming
Wie tegenwoordig een film of serie streamt, staat er waarschijnlijk niet bij stil hoeveel gegevens daarvoor door de internetverbinding moeten worden verstuurd. Een 4K-beeld bestaat uit 3840 bij 2160 pixels: ruim acht miljoen beeldpunten per beeld. Bij tientallen beelden per seconde levert dat een enorme hoeveelheid digitale informatie op. Zou je al die beeldinformatie onbewerkt versturen, dan zou een gewone internetverbinding daar volstrekt ongeschikt voor zijn.
Daarom gebruiken streamingdiensten codecs. Het woord codec is een samenvoeging van coder en decoder. De coder, oftewel encoder, maakt de hoeveelheid gegevens kleiner. De decoder aan de andere kant zet die gegevens weer om in beelden die op de televisie of computer kunnen worden weergegeven.
Datacompressie is overigens geen nieuwe techniek. Van het efficiënter opslaan van gewone tekst tot het comprimeren van foto's, muziek en video: steeds wordt gezocht naar manieren om dezelfde informatie met minder bits vast te leggen. In de HCC-serie De geschiedenis van datacompressie: van bits tot beeld en geluid wordt die ontwikkeling uitgebreid beschreven.
Een filmbeeld bevat veel overbodige informatie
Een codec probeert niet zomaar willekeurig gegevens weg te gooien. Bij video kan namelijk veel informatie efficiënter worden opgeslagen. Stel dat je naar een nieuwsuitzending kijkt. Een presentator zit achter een bureau en de achtergrond verandert nauwelijks. Het eerste beeld bevat al die informatie. In het volgende beeld hoeft de codec niet opnieuw de volledige achtergrond te beschrijven. Hij kan grotendeels verwijzen naar het vorige beeld en alleen aangeven wat er is veranderd. Dat is een van de belangrijkste principes achter videocompressie: gebruik wat al bekend is en beschrijf vooral wat verandert.
Daarbij wordt video ook binnen afzonderlijke beelden gecomprimeerd. Het beeld wordt bijvoorbeeld in blokken verdeeld, waarna de codec probeert patronen en overeenkomsten te vinden. Wiskundige bewerkingen, voorspellingen en slimme manieren om de overgebleven gegevens als bits vast te leggen, zorgen er uiteindelijk voor dat een enorme hoeveelheid oorspronkelijke beeldinformatie in een veel kleinere datastroom past.
De ontwikkeling van televisie is daarom nauw verbonden met datacompressie. In het derde deel van de HCC-serie, De geschiedenis van de televisie deel 3: De geboorte van de televisiestandaarden, wordt bijvoorbeeld uitgelegd hoe de overstap naar digitale televisie mede mogelijk werd door compressietechnieken en moderne communicatienetwerken.
Een codec is geen enkel algoritme
Hier begint de verwarring over patenten. Bij een codec als HEVC, ook bekend als H.265, gaat het niet om één uitvinding of één algoritme. Een moderne videocodec bestaat uit een groot aantal technische technieken die samen bepalen hoe video wordt geanalyseerd, voorspeld, gecomprimeerd, opgeslagen en weer gereconstrueerd. Denk bijvoorbeeld aan technieken om te voorspellen hoe een beeldblok eruitziet, om beweging tussen twee beelden te beschrijven, om beeldinformatie wiskundig te transformeren of om de overgebleven gegevens zo efficiënt mogelijk als bits vast te leggen.
Voor afzonderlijke technische oplossingen kunnen bedrijven en onderzoeksorganisaties octrooien aanvragen. Daardoor kan een codec uiteindelijk gebruikmaken van technieken waarop verschillende partijen octrooirechten hebben. Je kunt het vergelijken met een moderne auto. Niemand heeft één patent op “de auto”. Maar afzonderlijke onderdelen en technieken, zoals bepaalde remsystemen, motortechnieken of elektronische voorzieningen, kunnen wel gepatenteerd zijn. Een fabrikant die een auto bouwt, moet er dus rekening mee houden dat hij verschillende gepatenteerde technieken toepast. Bij een codec werkt het vergelijkbaar.
Een standaard kan dus vol zitten met patenten
Een videocodec wordt vaak ontwikkeld als standaard. HEVC is daar een voorbeeld van. Zo’n standaard beschrijft hoe een encoder en decoder met elkaar moeten communiceren en welke technieken daarvoor worden gebruikt. Maar het feit dat iets een standaard is, betekent niet dat alle onderliggende technieken vrij van octrooien zijn. Het resultaat kan daarom ongeveer zo worden voorgesteld:
videocodec = standaard + veel technische technieken + octrooien van verschillende partijen
Dat verklaart ook waarom er patentpools bestaan. In plaats van dat iedere fabrikant afzonderlijk met tientallen of honderden octrooihouders moet onderhandelen, kunnen verschillende octrooihouders hun rechten gezamenlijk laten licentiëren. Voor HEVC bestaan dergelijke licentieprogramma's. De organisatie VCL Advance beschrijft bijvoorbeeld een licentieprogramma waarin octrooirechten van verschillende houders voor HEVC en VVC worden gebundeld.
Waarom kan Disney+ dan worden aangeklaagd?
Het actuele conflict tussen Disney en InterDigital laat precies zien hoe ingewikkeld dit kan worden. Disney gebruikte voor zijn 4K-streaming onder meer HEVC. InterDigital stelde dat Disney daarbij inbreuk maakte op zijn octrooien. Na eerdere juridische stappen schakelde Disney voor bepaalde toepassingen over op VP9, een andere videocodec. Daarmee leek het probleem opgelost. Maar InterDigital stelt nu dat ook de VP9-implementatie van Disney gebruikmaakt van technieken die onder zijn octrooien vallen. Op 24 augustus 2026 breidde InterDigital zijn zaak tegen Disney bij het Unified Patent Court daarom uit.
Dat betekent overigens niet dat er “een patent op VP9” bestaat. Het gaat om de veel specifiekere vraag of bepaalde technieken die Disney gebruikt bij het coderen van video onder octrooien van InterDigital vallen. Dat onderscheid is belangrijk. Het patent zit in een techniek, niet in het woord codec
Stel dat een bedrijf een nieuwe methode bedenkt om beweging in videobeelden efficiënter te beschrijven. Als die methode voldoet aan de voorwaarden voor octrooibescherming, kan daarvoor een patent worden verleend. Een ander bedrijf ontwikkelt vervolgens een videocodec waarin dezelfde techniek wordt gebruikt. Dan kan de octrooihouder zeggen: “Voor deze technische methode heb je mijn toestemming nodig.” Het maakt daarbij niet automatisch uit dat de tweede partij de codec zelf heeft ontwikkeld. Een codec kan immers uit veel verschillende technische onderdelen bestaan.
Het is daarom heel goed mogelijk dat twee verschillende codecs grotendeels verschillende technieken gebruiken, maar toch een bepaalde techniek gemeen hebben waarop een derde partij een patent bezit.
Waarom maakt Disney niet gewoon een eigen codec?
Dat zou technisch kunnen, maar het is niet zo eenvoudig als het klinkt. Een moderne videocodec ontwikkelen kost jaren onderzoek en grote hoeveelheden geld. Bovendien moet de codec niet alleen efficiënt zijn; hij moet ook betrouwbaar zijn en door allerlei apparaten en software worden ondersteund.
Een streamingdienst wil dat een film op een televisie, smartphone, tablet, mediaspeler en computer kan worden afgespeeld. De codec moet daarom breed worden ondersteund. En zelfs een volledig eigen codec lost bovendien het patentprobleem niet automatisch op. Als de nieuwe codec technieken bevat die onder bestaande octrooien vallen, kan ook daar een licentievraag ontstaan.
Waarom is 4K hierbij zo belangrijk?
Bij gewone HD-video is de hoeveelheid informatie al groot, maar bij 4K wordt de noodzaak van efficiënte compressie nog veel groter. Een 4K-beeld bevat vier keer zoveel pixels als een Full HD-beeld. Voor een streamingdienst als Disney+ betekent een efficiëntere codec daarom een groot verschil. Hoe kleiner de videodata bij dezelfde beeldkwaliteit, hoe minder netwerkcapaciteit nodig is om de film naar miljoenen kijkers te sturen.
Aan de andere kant betekent een andere codec niet alleen een verandering op de servers van Disney. Ook de apparaten aan de ontvangende kant moeten de codec kunnen decoderen. Dat is een van de redenen waarom videocodecs zo belangrijk zijn geworden in de ontwikkeling van moderne televisie. Wie terugkijkt naar de geschiedenis van televisie ziet een ontwikkeling van mechanische beeldanalyse via de beeldbuis naar digitale televisie en uiteindelijk streaming. In De geschiedenis van de televisie deel 1 wordt die lange technische ontwikkeling beschreven.
Van televisie naar internet
De moderne streamingervaring is bovendien het resultaat van meerdere technologieën die samenkomen. De film staat ergens opgeslagen, wordt met een codec gecomprimeerd, gaat via internet naar de kijker en wordt vervolgens door een televisie of streamingapparaat weer gedecodeerd.
Ook de verbinding zelf speelt daarbij een belangrijke rol. Wifi is bijvoorbeeld een onmisbare schakel geworden tussen de router en veel televisies, smartphones en andere apparaten. Hoe dat mogelijk werd, is te lezen in De geschiedenis van wifi: hoe een Nederlandse vinding de wereld draadloos maakte.
En wie nog verder teruggaat, komt uiteindelijk uit bij de opslag van al die enorme hoeveelheden videodata. De geschiedenis daarvan staat centraal in De geschiedenis van computeropslag: van cassettebandjes en floppy's tot cloudservers.
Het bijzondere aan codecs
De rechtszaak tussen Disney en InterDigital laat daarmee iets zien wat voor veel computergebruikers onzichtbaar blijft. Als je op Disney+ op “afspelen” klikt, lijkt er weinig bijzonders te gebeuren. In werkelijkheid wordt een enorme hoeveelheid beeldinformatie met behulp van ingewikkelde wiskundige technieken teruggebracht tot een datastroom die via internet kan worden vervoerd. En achter sommige van die technieken kunnen octrooien zitten.
Dat is ook meteen de reden waarom een codec niet simpelweg “gratis” of “open” hoeft te zijn omdat de software beschikbaar is. Het auteursrecht op de software en het octrooirecht op de onderliggende technische uitvindingen zijn verschillende zaken. Een codec is dus geen enkel programma met één eigenaar, maar eerder een verzameling technische oplossingen. En juist daardoor kan een ogenschijnlijk eenvoudige vraag als “welke codec gebruikt Disney+?” uiteindelijk veranderen in een ingewikkeld technisch én juridisch vraagstuk.
De bij dit artikel gebruikte afbeeldingen zijn digitaal gegenereerd met behulp van kunstmatige intelligentie en vertegenwoordigen geen daadwerkelijk gefotografeerde situaties.
