Veel mensen denken dat het uitschakelen van meldingen op hun smartphone automatisch leidt tot minder schermtijd. Minder piepjes, trillingen en pop-ups zouden immers ook minder afleiding betekenen. Toch blijkt de werkelijkheid een stuk ingewikkelder.
Uit nieuw onderzoek van communicatiewetenschapper Cynthia Dekker van de Universiteit van Amsterdam blijkt namelijk dat het uitschakelen van notificaties nauwelijks invloed heeft op hoe vaak mensen hun smartphone gebruiken. Mensen pakken hun telefoon nog steeds even vaak en gebruiken hem gemiddeld even lang.
Dat onderzoek geeft een opvallend inkijkje in hoe sterk smartphones en sociale media inmiddels verweven zijn geraakt met het dagelijks leven.
Het probleem zit dieper dan meldingen
In het onderzoek schakelden deelnemers een week lang alle meldingen van hun smartphone uit. Niet alleen geluiden verdwenen, maar ook meldingen op het vergrendelscherm en banners binnen apps. Toch veranderde hun gedrag nauwelijks. De deelnemers pakten gemiddeld nog steeds ongeveer 85 keer per dag hun telefoon en gebruikten hun smartphone gemiddeld ongeveer vijf uur per dag.
Wat wél veranderde, was het gevoel van onrust. Veel deelnemers kregen juist sterker het idee dat ze iets misten. Dat zogenaamde “fear of missing out” — vaak afgekort tot FOMO — blijkt dus een belangrijke factor te zijn bij smartphonegebruik.
Volgens de onderzoekers zit het probleem daarom niet alleen in notificaties zelf, maar vooral in gewoontegedrag en de psychologische aantrekkingskracht van apps en sociale media. Mensen controleren hun telefoon vaak automatisch, zelfs zonder melding.
Dat sluit aan bij eerder onderzoek waaruit bleek dat gebruikers hun smartphone meestal uit gewoonte controleren en niet uitsluitend reageren op meldingen.
De rol van algoritmes en gepersonaliseerde feeds
Interessant genoeg keek het onderzoek ook naar het effect van gepersonaliseerde feeds, zoals de bekende “For You”-pagina van TikTok. Toen deelnemers de persoonlijke aanbevelingen uitschakelden en alleen algemene populaire video’s te zien kregen, veranderde hun gedrag wél. Ze gebruikten TikTok minder vaak en dachten ook minder aan de app. Toch zat daar een belangrijk nadeel aan: bijna 90 procent van de deelnemers gaf aan uiteindelijk weer terug te willen naar de gepersonaliseerde feed, simpelweg omdat de app zonder persoonlijke aanbevelingen “veel minder leuk” werd gevonden.
Dat laat zien hoe krachtig moderne algoritmes inmiddels zijn geworden. Sociale media zijn ontworpen om gebruikers zo lang mogelijk vast te houden. Door voortdurend content aan te bieden die aansluit op persoonlijke interesses, ontstaat een zeer sterke betrokkenheid.
Voor veel gebruikers voelt het daardoor alsof ze “even snel kijken”, terwijl ze ongemerkt veel langer blijven hangen.
Smartphonegebruik is niet voor iedereen hetzelfde
Een belangrijk punt uit het onderzoek is dat problematisch smartphonegebruik niet voor iedereen hetzelfde betekent. Sommige mensen kunnen acht uur per dag op hun smartphone actief zijn zonder dat zij dat als een probleem ervaren. Anderen voelen zich al ongemakkelijk bij twee uur schermtijd. De onderzoekers spreken daarom niet alleen over schermtijd, maar ook over “perceived overuse”: het gevoel dat je zelf te veel tijd op je smartphone doorbrengt.
Dat gevoel wordt deels beïnvloed door maatschappelijke discussies over smartphoneverslaving, sociale media en mentale gezondheid. Mensen horen voortdurend dat ze “te veel op hun telefoon zitten” en gaan hun eigen gedrag daardoor sneller als problematisch ervaren.
Tegelijkertijd is er steeds meer wetenschappelijke aandacht voor de impact van smartphones op concentratie, slaap en welzijn.
Vooral jongeren kwetsbaar
Met name jongeren blijken gevoelig voor problematisch smartphonegebruik. Verschillende onderzoeken tonen verbanden tussen intensief smartphonegebruik, slechtere slaap, concentratieproblemen en mentale klachten. Bij jongeren spelen sociale media vaak een extra grote rol. Likes, meldingen, groepsapps en korte video’s zorgen voor voortdurende prikkels en sociale druk.
Daarnaast zijn jongeren extra gevoelig voor dopamine-effecten in apps. Veel sociale mediaplatformen zijn ontworpen rondom snelle beloningen en eindeloze contentstromen. Toch benadrukken onderzoekers ook dat smartphones niet uitsluitend negatieve effecten hebben. Smartphones bieden toegang tot informatie, sociale contacten, educatie en ontspanning. Het effect hangt sterk af van hoe iemand zijn toestel gebruikt.
Minder meldingen is dus niet de oplossing
De conclusie van het onderzoek is duidelijk: alleen notificaties uitschakelen is meestal niet voldoende om smartphonegebruik echt te verminderen. Dat betekent overigens niet dat meldingen geen invloed hebben. Veel mensen ervaren notificaties nog steeds als storend of afleidend. Maar het werkelijke gebruikspatroon blijkt vooral voort te komen uit gewoonten, algoritmes en psychologische mechanismen.
Wie echt minder tijd op zijn smartphone wil doorbrengen, zal vaak breder moeten kijken. Denk bijvoorbeeld aan:
* bewust schermvrije momenten inplannen;
* sociale media beperken;
* apps verwijderen die veel tijd kosten;
* geen smartphone in de slaapkamer gebruiken;
* vaste momenten kiezen om berichten te controleren;
* meer offline activiteiten ondernemen.
Onderzoek laat zien dat vooral het beperken van internet- en socialmediagebruik daadwerkelijk effect kan hebben op welzijn en concentratie.
Wat betekent dit voor HCC-leden?
Voor leden van HCC is dit onderzoek interessant omdat het laat zien hoe slim moderne technologie inmiddels ontworpen is om aandacht vast te houden. Veel mensen denken dat zij hun smartphone volledig bewust gebruiken, maar in werkelijkheid spelen gewoontegedrag, algoritmes en psychologische prikkels een grote rol. Dat geldt niet alleen voor jongeren, maar ook voor volwassenen.
Voor HCC-leden is het daarom verstandig om kritisch te kijken naar het eigen digitale gedrag:
* Welke apps kosten de meeste tijd?
* Hoe vaak pak je automatisch je telefoon?
* Welke meldingen zijn echt belangrijk?
* Hoe beïnvloeden sociale media concentratie en rust?
* Daarnaast is digitale bewustwording steeds belangrijker binnen gezinnen. Ouders en grootouders spelen een belangrijke rol bij het begeleiden van jongeren
HCC besteedt al langer aandacht aan digitale veiligheid, privacy, sociale media en bewust technologiegebruik. Juist nu smartphones en AI-systemen steeds slimmer worden, groeit het belang van digitale geletterdheid.
Want technologie kan ontzettend nuttig zijn — zolang mensen zelf de controle houden over hun digitale leven.
