Bill Gates waarschuwt dat de wereld onvoldoende is voorbereid op de snelle opkomst van kunstmatige intelligentie. In een uitgebreid essay stelt de Microsoft-oprichter dat AI grote delen van de arbeidsmarkt kan veranderen, ongelijkheid kan vergroten en nieuwe gevaren voor digitale en fysieke veiligheid kan opleveren.
Tegelijk ziet hij AI als een enorme kans voor gezondheidszorg, onderwijs en wetenschap. Gates pleit ervoor nu al nieuwe regels en instituties op te zetten om de overgang naar het AI-tijdperk in goede banen te leiden.
Wie is Bill Gates?
Bill Gates (1955) is een Amerikaanse ondernemer, softwareontwikkelaar en filantroop. Samen met wijlen Paul Allen richtte hij in 1975 Microsoft op. Het bedrijf groeide uit tot een van de belangrijkste softwarebedrijven ter wereld, vooral dankzij MS-DOS en later Windows. Gates was jarenlang het gezicht van Microsoft en speelde een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de personal computer en de software-industrie.
Microsoft groeide onder zijn leiding uit van een klein softwarebedrijf tot een technologieconcern met een dominante positie op de markt voor besturingssystemen en kantoorsoftware. De combinatie van Windows en Microsoft Office maakte het bedrijf in de jaren negentig bijzonder succesvol. Gates stond daarbij bekend als een zeer competitieve ondernemer. Microsoft kreeg in de Verenigde Staten en Europa ook te maken met mededingingszaken vanwege zijn dominante marktpositie.
Vanaf het midden van de jaren negentig richtte Gates zich steeds meer op de gevolgen van internet en de opkomst van online diensten. In 2000 trad hij terug als CEO van Microsoft en werd hij aanvankelijk chief software architect en later voorzitter van de raad van bestuur. In 2008 stopte hij met zijn dagelijkse werkzaamheden bij Microsoft om zich volledig te richten op zijn filantropische activiteiten.
Een belangrijk deel daarvan is de Gates Foundation, die Gates samen met zijn toenmalige echtgenote Melinda French Gates oprichtte. De stichting richt zich onder meer op armoedebestrijding, gezondheidszorg, infectieziekten, landbouw en onderwijs. Gates is nog altijd voorzitter en bestuurslid en bepaalt mede de strategie van de organisatie. In 2025 kondigde hij aan dat hij zijn vermogen de komende twintig jaar vrijwel volledig wil weggeven via de stichting. De Gates Foundation wil uiterlijk op 31 december 2045 haar werkzaamheden beëindigen.
Daarnaast houdt Gates zich bezig met klimaat en energie. Hij richtte Breakthrough Energy op, een organisatie die investeert in technologieën die de uitstoot van broeikasgassen moeten verminderen. Het gaat onder meer om nieuwe vormen van energieopwekking, opslag en andere technologieën voor een koolstofarme economie. Ook is hij oprichter van TerraPower, dat zich bezighoudt met geavanceerde nucleaire technologie.
Via zijn persoonlijke organisatie Gates Ventures houdt Gates zich daarnaast bezig met onder meer klimaatverandering, schone energie, gezondheidszorg, Alzheimeronderzoek, onderwijs en technologie. Daarmee is zijn rol sinds zijn vertrek bij Microsoft sterk veranderd: van softwareondernemer is hij uitgegroeid tot investeerder, filantroop en invloedrijke gesprekspartner over technologie en maatschappelijke vraagstukken.
Zijn huidige bemoeienis met kunstmatige intelligentie sluit daar rechtstreeks op aan. Gates ziet AI niet alleen als een nieuwe technologie, maar als een ontwikkeling die volgens hem vergelijkbare maatschappelijke gevolgen kan krijgen als de personal computer en het internet. Daarmee spreekt hij niet meer uitsluitend als voormalig Microsoft-topman, maar ook als filantroop en investeerder die AI wil inzetten voor onder meer gezondheidszorg, onderwijs, klimaat en energie.
Bill Gates noemt de komst van kunstmatige intelligentie een van de grootste maatschappelijke veranderingen uit de menselijke geschiedenis. In zijn nieuwe essay The turbulent AI era is here. The choices we make now are critical stelt hij dat AI de grootste gelijkmaker ooit kan worden, maar ook de bron van een ongekende nieuwe ongelijkheid. Volgens Gates moeten we daarom nu al nadenken over de gevolgen van AI, voordat die volledig zichtbaar worden.
Gates ziet daarbij een belangrijk verschil met eerdere technologische revoluties. De overgang van landbouw naar industrie en later naar kantoorwerk voltrok zich volgens hem over meerdere generaties. AI kan daarentegen menselijke cognitieve taken rechtstreeks overnemen. Omdat AI kan kijken, luisteren, spreken en redeneren en robots steeds beter fysieke taken kunnen uitvoeren, verwacht Gates dat de gevolgen binnen ongeveer tien jaar in veel sectoren merkbaar zullen zijn.
Veel banen onder druk
Een van de grootste zorgen van Gates betreft de arbeidsmarkt. Hij verwacht dat veel banen uiteindelijk verdwijnen en dat vooral functies op instap- en middenniveau kwetsbaar zijn. Als voorbeelden noemt hij onder meer klantenservice, juridische dienstverlening, softwareontwikkeling, geneeskunde en productie. Ook bij administratieve werkzaamheden en data-analyse kan AI volgens hem een groot deel van het werk overnemen.
Er zullen volgens Gates nieuwe banen ontstaan, maar zonder gericht beleid zullen dat er waarschijnlijk aanzienlijk minder zijn dan het aantal banen dat verdwijnt. Vooral jongeren kunnen worden getroffen. Zij komen mogelijk op een arbeidsmarkt terecht waar juist de functies die traditioneel als opstap naar een carrière dienen steeds vaker door AI worden uitgevoerd.
Ook fysieke arbeid blijft volgens Gates niet buiten schot. Robots zijn volgens hem nog minder ver ontwikkeld dan AI-software, maar de ontwikkelingen gaan snel. Hij verwacht dat geavanceerde robots tegen het einde van dit decennium op bepaalde fysieke taken met mensen kunnen concurreren, bijvoorbeeld in de bouw en horeca.
Wanneer een bedrijf dankzij AI en robots goedkoper kan produceren, ontstaat volgens Gates bovendien een zichzelf versterkend effect. Concurrenten worden dan onder druk gezet om dezelfde technologie te gebruiken. Daardoor kan de invoering sneller verlopen dan wanneer ieder bedrijf afzonderlijk zou beslissen of automatisering zinvol is.
AI kan ook nieuwe risico's veroorzaken
Gates ziet naast de arbeidsmarkt nog andere risico's. AI maakt volgens hem niet alleen bestaande mogelijkheden groter, maar verlaagt ook de drempel om schade aan te richten. Informatie over het maken van bijvoorbeeld computervirussen of biologische wapens is al online beschikbaar. AI kan het volgens Gates gemakkelijker maken om dergelijke kennis daadwerkelijk toe te passen.
Daarnaast maakt hij zich zorgen over steeds autonomere AI-systemen. Naarmate AI krachtiger wordt en systemen steeds zelfstandiger kunnen handelen, ontstaat volgens Gates de vraag hoe mensen de controle behouden over systemen die mogelijk gedrag vertonen dat hun ontwikkelaars niet hadden voorzien.
AI en menselijke relaties
Een ander risico dat Gates benoemt, is minder technisch van aard. Hij maakt zich zorgen over de invloed van AI-companions op kinderen en menselijke relaties. AI-companions zijn altijd beschikbaar, passen zich aan hun gebruiker aan en spreken die gebruiker zelden tegen. Gates vraagt zich af of kinderen daardoor voldoende leren omgaan met mensen die anders denken of zich anders gedragen.
Hij verwijst daarbij naar zijn eigen jeugd. Hij zegt dat het hem moeite kostte om sociale vaardigheden te ontwikkelen en dat hij daarbij hulp van zijn moeder kreeg. Een AI-companion zou dat proces volgens hem gemakkelijker hebben gemaakt, maar daarmee mogelijk ook de noodzaak hebben weggenomen om die vaardigheden daadwerkelijk te ontwikkelen.
Ook het onderwijs baart Gates zorgen. AI kan volgens hem mensen juist veel meer laten leren, maar het tegenovergestelde kan eveneens gebeuren wanneer gebruikers de technologie vooral inzetten om zelf minder na te denken. Hij verwijst naar een voorlopige studie waarin een verband werd gevonden tussen intensiever AI-gebruik en minder kritisch denken. Volgens Gates was dat verband sterker bij jongeren.
Dat is volgens hem extra zorgelijk in een tijd waarin deepfakes en gepersonaliseerde desinformatie steeds overtuigender worden. Het vermogen om te beoordelen wat waar en niet waar is, wordt daardoor volgens Gates een essentiële vaardigheid.
AI biedt ook enorme kansen
Ondanks zijn waarschuwingen is Gates nadrukkelijk geen tegenstander van kunstmatige intelligentie. Hij verwacht juist dat AI grote voordelen kan opleveren. AI kan volgens hem gezondheidszorg en onderwijs goedkoper en toegankelijker maken en wetenschappelijk onderzoek versnellen. Ook landbouw, klimaatbeleid en de ontwikkeling van schone energie kunnen profiteren van de technologie. De Gates Foundation wil AI bijvoorbeeld inzetten voor de ontwikkeling van vaccins en medicijnen tegen ziekten als hiv, tuberculose en malaria en voor ondersteuning van zorgverleners en patiënten.
Volgens Gates kunnen zelfs ogenschijnlijk kleine verbeteringen grote gevolgen hebben wanneer miljoenen mensen ervan profiteren. AI kan mensen bijvoorbeeld tijd besparen bij papierwerk, bureaucratische procedures en het zoeken naar betrouwbare informatie.
Maar het belangrijkste woord daarbij is volgens Gates kan. De voordelen ontstaan niet automatisch. Overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties moeten ervoor zorgen dat AI niet alleen ten goede komt aan mensen en landen die zich de nieuwste technologie kunnen veroorloven.
De samenleving moet bepalen wat AI mag doen
Gates vindt dat AI-bedrijven niet zelf mogen bepalen hoe de samenleving met de gevolgen van hun technologie omgaat. Daarvoor zijn volgens hem democratische processen nodig waarbij onder meer politici, beleidsmakers, onderwijs, gezondheidszorg, lokale bestuurders en maatschappelijke organisaties worden betrokken.
Volgens Gates zijn de bestaande instituties niet ontworpen voor een technologie die zich zo snel verspreidt en tegelijkertijd zoveel aspecten van het dagelijks leven raakt. Hij pleit daarom voor een nieuwe nationale en internationale structuur die de overgang naar het AI-tijdperk moet begeleiden.
Daarbij gaat het volgens hem niet alleen om regels voor AI zelf. Er moet ook worden nagedacht over de gevolgen voor werk, inkomen, sociale zekerheid, energie- en watergebruik en de verdeling van de economische opbrengsten.
Sommige banen moeten voor mensen blijven
Een opvallend idee van Gates is om bepaalde werkzaamheden bewust voor mensen te reserveren. Hij noemt dit Human Reserved. Het uitgangspunt is dat niet iedere taak die technisch door AI of een robot kan worden uitgevoerd, ook daadwerkelijk door een machine moet worden overgenomen. Gates gebruikt de zorg voor zijn vader, die aan Alzheimer leed, als voorbeeld. De menselijke verzorgers konden volgens hem begrijpen wat zijn vader nodig had, ook wanneer hij dat zelf niet meer goed kon aangeven. Die menselijke betrokkenheid was volgens Gates onvervangbaar. Onderwijs en geestelijke gezondheidszorg zouden volgens hem voorbeelden kunnen zijn van terreinen waarin AI vooral ondersteunend werkt, terwijl een mens verantwoordelijk blijft.
Welke werkzaamheden precies onder Human Reserved moeten vallen, ligt volgens Gates nog niet vast. Dat moet volgens hem onderdeel worden van een maatschappelijk debat. Ook kunnen landen daarbij verschillende keuzes maken. Een land met een snel vergrijzende bevolking en weinig arbeidskrachten kan bijvoorbeeld eerder robots inzetten voor bepaalde zorgtaken dan een land waar voldoende menselijke arbeidskrachten beschikbaar zijn.
Gates pleit voor een belasting op AI en robots
Om de economische gevolgen van automatisering op te vangen, wil Gates bovendien anders omgaan met belasting op arbeid en kapitaal. Hij pleit al langer voor een belasting op robots en blijft daar ook nu voorstander van.
Volgens Gates ontstaat momenteel een fiscale prikkel om werknemers te vervangen door machines. Een robot kan immers jarenlang worden ingezet zonder dat er loonbelasting over wordt betaald. Een belasting op AI en robots zou de invoering van automatisering volgens Gates enigszins kunnen afremmen en tegelijkertijd geld kunnen opleveren voor omscholing en sociale voorzieningen.
Zo'n belasting moet volgens Gates wel zorgvuldig worden vormgegeven. AI-toepassingen die bijvoorbeeld medicijnen goedkoper maken of het onderwijs verbeteren, zouden niet onnodig moeten worden afgeremd.
Niet wachten tot de problemen ontstaan
Gates verwacht weinig van een wereldwijde vertraging van de ontwikkeling van AI. De economische en geopolitieke belangen zijn volgens hem daarvoor te groot. Daarom pleit hij niet voor het stoppen van AI, maar voor het zo snel mogelijk voorbereiden van de samenleving op de gevolgen ervan. Hij wil de komende tijd zelf een actieve rol spelen in die discussie. Gates zegt AI en economische gelijkheid hoger op de politieke agenda te willen zetten en hierover te willen spreken met politici, regeringsleiders en ontwikkelaars van AI-modellen.
Zijn belangrijkste boodschap is daarmee niet dat AI moet worden tegengehouden. De vraag is volgens Gates hoe de samenleving ervoor zorgt dat de voordelen van AI zo breed mogelijk worden verdeeld en dat de schade voor mensen die hun baan of inkomen verliezen zo klein mogelijk blijft. Volgens Gates zijn de keuzes die we maken voordat de gevolgen van AI volledig zichtbaar zijn bepalend voor de vraag of kunstmatige intelligentie uiteindelijk een grote gelijkmaker wordt of juist een nieuwe bron van ongelijkheid.
Wat betekent dit voor HCC-leden?
Voor HCC-leden betekent de ontwikkeling die Gates beschrijft dat AI steeds minder alleen een hulpmiddel voor experimenten en productiviteit wordt. De technologie kan invloed krijgen op werk, onderwijs, digitale veiligheid en de manier waarop mensen met computers omgaan. Tegelijk kunnen HCC-leden juist profiteren van AI bij bijvoorbeeld het schrijven, programmeren, zoeken naar informatie en het automatiseren van dagelijkse taken. Het is daarom belangrijk om niet alleen te kijken naar wat AI vandaag kan, maar ook kritisch te blijven op de betrouwbaarheid, privacy en mogelijke gevolgen van steeds autonomere systemen.
Standpunt van HCC
HCC vindt dat technologische ontwikkeling ruimte moet krijgen, maar dat gebruikers moeten kunnen begrijpen en beïnvloeden hoe nieuwe technologie wordt ingezet. De waarschuwing van Gates onderstreept dat AI niet alleen een technisch vraagstuk is. De gevolgen voor werk, veiligheid, onderwijs en menselijke relaties vragen om een brede maatschappelijke discussie. HCC vindt het daarbij belangrijk dat kansen en risico's in balans worden bekeken: AI kan mensen veel werk uit handen nemen en nieuwe mogelijkheden bieden, maar menselijke controle, kritisch denken en keuzevrijheid mogen daarbij niet uit het oog worden verloren.
Foto: Door UK Government - Foreign Secretary James cleverly attends MSC summit, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=128871029
